İmam Ebû Yûsuf

 

Müslümanlar son üç yüz seneden beri ilim ve fende batıdan geri kalmışlardır. Batının fikir ve düşüncesinden etkilenen hususiyle de eğitimini orada alan bazı aydınlar geri kalmışlığın sebebini İslâm'da görmüşler, Hristiyanlıkta olduğu gibi İslâm'da da reform yapılması gerektiğini düşünenler zuhur ettiği gibi dinimizi değiştirelim diyenler dahi ortaya çıkmıştır. Hür düşünce adı altında İslâm'ın en temel meselelerini eleştirip değiştirmek istemişler, Müslümanların değer verdiği büyük âlimleri câhillikle suçlamışlar, bin dört yüz senelik İslâm kalesini içten yıkmaya çalışmışlardır. Geçtiğimiz asırda (XX. asır), dinin kadim değerlerini savunan ve İslâm'ın bu zamana kadar gelmesine ön ayak olan büyük âlimleri müdafaa edenlerin en başında Muhammed Zâhid el-Kevseri gelmektedir. Tanıtımını yaptığımız bu eserin dikkatle okunması gerekir.

 

İmam Ebû Yûsuf

Muhammed Zahid el-Kevserî

Tahkîk Yayınları

Mîsak Dergisi

Sayı : 396 / Kasım 2023

Mütercim Önsözü

Müslümanlar son üç yüz seneden beri ilim ve fende batıdan geri kalmışlardır. Batının fikir ve düşüncesinden etkilenen hususiyle de eğitimini orada alan bazı aydınlar geri kalmışlığın sebebini İslâm'da görmüşler, Hristiyanlıkta olduğu gibi İslâm'da da reform yapılması gerektiğini düşünenler zuhur ettiği gibi dinimizi değiştirelim diyenler dahi ortaya çıkmıştır. Hür düşünce adı altında İslâm'ın en temel meselelerini eleştirip değiştirmek istemişler, Müslümanların değer verdiği büyük âlimleri câhillikle suçlamışlar, bin dört yüz senelik İslâm kalesini içten yıkmaya çalışmışlardır. Geçtiğimiz asırda (XX. asır), dinin kadim değerlerini savunan ve İslâm'ın bu zamana kadar gelmesine ön ayak olan büyük âlimleri müdafaa edenlerin en başında Muhammed Zâhid el-Kevserî gelmektedir.

Muhammed Zâhid el-Kevserî'nin yazmış olduğu her makale ve risâlenin mutlaka bir yazma sebebi vardır. Bazen kadim kitaplarda görmüş olduğu haksızlığı düzeltmek, bazen güncel dergilerde çıkmış olan bir yanlışın hata olduğunu belirtmek, bazen kendisine şifâhi veya mektupla sorulan sorulara cevap vermek maksadıyla te'lifler yazmıştır. Yazdığı risâlede o konuyla ilgili yanlış anlaşılan veya anlatılan meselelere mutlaka değinmiş bazen isim vererek bazen de işaret ederek muhatablarını eleştirmiştir. Mesela isminden de anlaşılacağı gibi ‘Te'nibu'l-Hatib’de muhatablarını sert bir dille eleştirmiş, yine isminden anlaşılacağı üzere ‘en-Nuketu't-Tarife’de de zarif ifadeler kullanmıştır. Yani Muhammed Zâhid el-Kevserî hakkın yerini bulması için muhatabına göre konuşmuştur.

Hanefi imâmlarının biyografileri tarih boyunca terâcim ve menâkib kitaplarında yazılmıştır. Bilebildiğimiz kadarıyla imâmların siretlerini ilmi kaidelere göre müstakil olarak ilk yazan kişi Muhammed Zâhid el-Kevserî'dir. İmâm Kevserî; Ebû Yûsuf, Muhammed b. Hasan, Zufer b. Huzeyl, Muhammed b. Şucâ' es-Selci, Hasan b. Ziyâd el-Lu'lui, Tahâvi ve Bedreddin el-Ayni'nin siretlerini müstakil çalışmalar halinde yayımlamıştır. Bu kitaplar sadece biyografi eserleri olarak düşünülmemelidir, Kevserî hepsinde de Ehl-i Sünnet akidesinden usûl-i fıkıh konularına kadar tarihi ve güncel birçok meseleye temas etmiştir.

İmâm Kevserî tercümesine hizmeti ettiğimiz ‘Husnu't-Tekâdi fî Sireti'-İmâm Ebî Yûsuf el-Kâdi’ kitabını 21 Saferu'l-Hayr 1368 (22 Aralık 1948)'de tamamlamıştır. Kitapta İmâm Ebû Yûsuf’un nesebi, yaşı, İmâm Ebû Hanife'ye talebeliği, hadis ve ilim aldığı şeyhleri, kendisinden ilim alan talebeleri, kadılık vazifesine getirilmesi ve halifelerle olan münasebetleri, ictihâddaki konumu, onun hakkında söylenenler, yazmış olduğu eserler ve vefâtı incelenmiştir. Kevserî, kitaba doğrudan Ebû Yûsuf'un siretiyle alakalı olmasa da dolaylı yönden irtibatı olan üç tane makale eklemiştir:

1-Kevserî merhum, kitabın sonuna İmâm Ebû Hanife'nin talebesi İmâm Ebû Yûsuf'a vasiyetini almıştır. Kevserî şöyle der: ‘İmâm Ebû Hanife'nin Ebû Yûsuf'a bir vasiyeti daha vardır ki, onun rüşdü, güzel ahlâkı ve insanlarla iyi geçinmesi münasebetiyle yazmıştır. Bu vasiyette ona insanlarla nasıl iyi geçinileceğini öğretiyor. Bu vasiyette üstadı Ebû Hanife, Ebû Yûsuf’a en güzel, en muhkem ve en mükemmel bir şekilde insanlarla muamelenin yollarını öğretmiştir. Ta'lim ve irşâdda muvaffâkiyet ve kurtuluşun yollarını ilmi bir şekilde göstermeye devam ediyor. Bu kitapta son derece kıymetli bu vasiyetin ihmal edilmesine razı olmadım.

2-İmâm Kevserî, Şeyhu'l-İslâm İbn Kemâl'in müctehidlerin tabakalarına dair yazmış olduğu risâledeki görüşleri doğru bulmamaktadır. Bu risâlede İbn Kemâl'in İmâm Ebû Yâsuf’un ictihâddaki derecesini düşürdüğü kanaatindedir. Bu sebeple Kevserî, kitabın sonuna Şihâbeddin el-Mecâni'nin mesele ile alakalı İbn Kemâl'e reddiye niteliğinde olan görüşlerini onun ‘Nâzûratu'l-Hakk’ kitabından ala rak ilave etmiştir.

3-İmâm Kevserî, Hindistanlı hadis âlimi Şâh Veliyyullâh ed-Dihlevi'nin bazı görüşlerini tenkit etmektedir. Bu sebeple de ‘Şah Veliyyullâh Dihlevi'nin Durumunun Açıklanması’ ismiyle bir bahis açar.

Ebû Yûsuf'un Nesebi ve Doğum Tarihindeki İhtilâfın Tahkiki

Ebû Yûsuf; imâm, hâfız, mutkin ve müctehid-i mutlak'tır. Ebû Yûsuf, Ya’kûb b. İbrâhim b. Habib b. Sa'd b. Buhayr (noktasız ‘ha’ ile) b. Muâviye b. Kuhâfe b. Nufeyl b. Sedûs b. Abdimenâf b. Usâme b.Suhme b. Sa'd b. Abdullah b. Kurdâd b. Muâviye b. Sa'lebe b. Muâviye b. Zeyd b. el-Uvez b. Becile el-Ensâri el-Beceli (ra)'dir. S.41

Habib'in babası Sa'd sahâbidir. Uhud muharebesinde Abdullah b. Ömer (ra) ve Râfi’ b. Hadic (ra) ile beraber Rasûlullah (sav)'e arz olundular. Fakat Efendimiz (sav) onu(n yaşını) küçük buldu.’ Hendek ve ondan sonraki muharebelere iştirak etmiştir. Daha sonraları Kûfe'ye yerleşmiş ve orada vefât etmiştir. Cenaze namazını Zeyd b. Erkam (ra) kıldırmıştır. Allah o ikisinden ve zürriyetinden razı olsun.

İbn Abdilber (ö. 463/1071) ‘el-İstiâb’ta şöyle der: ‘Rasûlullah (sav) Hendek muharebesinde şiddetle çarpışan Sa'd b. Habte (ra)'ye baktı. O zaman yaşı küçüktü. Rasûlullah (sav) onu çağırarak: ‘Sen kimsin ey genç? diye sordu. O: ‘Sad b. Habte'yim’ dedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber (sav): ‘Allah senin ecdadını mesut etsin. Bana doğru yaklaş’ dedi. Sa'd da Rasûlullah'a yaklaştı, Efendimiz(sav)’de onun başını okşadı. ‘Ebû Yûsuf şöyle söylerdi: ‘Rasûlullah (sav)'in dedemin başını okşamasının bereketini bizde hissediyorum.’

Ebû Yûsuf’un, İmâm Ebû Hanife'nin Meclisine Kavuşması

Musâ b.Hizâm şöyle dedi: Bize Halef b. Eyyûb (ö.205/820) haber verdi ve dedi ki: Ebû Yûsuf'u şöyle derken işittim: ‘Ben İbn Ebi Leylâ'ya gider gelirdim. Onun yanında benim büyük bir yerim vardı, bana kıymet verirdi. Bazı meselelerde müşkül durumda kalırsa, o konuda Ebû Hanife'nin kavlini öğrenmeyi talep ederdi. Bundan dolayı Ebû Hanife'nin yanına gitmeyi sevdim. Lâkin hocama olan hayâm, Ebû Hanife'ye gitmeme mâni oluyordu. Sonra İbn Ebi Leylâ ile aramda bir sebep vâki oldu ve bu ona ağır geldi. Ben de bunu ganimet bilerek Ebû Hanife'ye gittim. Bu rivâyeti Hâfız Ebû Abdullah b. Mende, Ebû Yûsuf'a ulaşan senediyle el-Hârisi'den rivâyet etmiştir.

Hatib el-Bağdâdi, Ali b. Harmele et-Teymi tarikiyle Ebû Yûsuf'tan şöyle rivâyet eder: Ebû Yûsuf dedi ki: ‘Ben hadis ve fıkıh talep ederdim. Maddi durumum ise zayıftı. Bir gün Ebû Hanife'nin yanında iken babam geldi. Sonra babamla beraber ayrıldık. Babam bana: 'Oğlum! Sen ayağını Ebû Hanife ile beraber uzatamazsın. Çünkü Ebû Hanife'nin ekmeği pişmiştir. Sen ise çalışmaya muhtaçsın dedi. Babama itaat duygusu ağır bastı ve bir müddet ilim talebine ara verdim. Ebû Hanife göremeyince beni sormuş. Ben de meclisine gitmeye karar verdim. Ayrıldıktan sonraki dersine vardığım ilk gün Ebû Hanife bana: 'Derse gelmemen için seni meşgul eden şey nedir?’ dedi. Ben: ‘Geçim sıkıntısı ve babama itaat duygusu dedim ve oturdum. Dersten sonra insanlar ayrılınca bana bir kese vererek: ‘Bunları harca' dedi. Keseye baktım, tam yüz dirhem! Sonra bana: ‘Ders halkasına devam et, paran ne zaman biterse bana haber ver dedi. Ben de Ebû Hanife'nin ilim halkasına devam ettim. Az bir müddet geçmişti ki bana yüz dirhem daha verdi. Sanki Ebû Hanife beni takip ve kontrol ediyordu. Ben, paramın bittiğini söylemeden o bana haber veriyordu. Öyle ki nihâyetinde zengin oldum.’

Rivâyetin sonunda Hatib el-Bağdâdi şöyle dedi: ‘Ebû Yusuf’un babası öldüğü zaman, Ebû Yûsuf küçük bir çocuktu.’

Ebû Yûsuf’un, Hocası Ebû Hanife'nin Derslerine Gösterdiği Ehemmiyet

İmâm Ebû Yûsuf’un Ebû Hanife'ye mülâzemeti/yapışması çok şiddetli idi. Öyle ki, Muhammed b. Kudâme, Şucâ’ b. Mahled'den rivâyet ederek Ebû Yûsuf'un şöyle söylediğini anlatıyor: ‘Benim bir oğlum öldü. Onun ne techiz ve tekfininene de defnine de hazır olamadım. Defin işlemlerini akraba ve komşularıma bıraktım. Ebû Hanife'nin dersini kaçırmaktan ve daha sonra pişman olmaktan korktum.’

Ebû Yûsuf, iki şeyhi İbn Ebi Leylâ ve Ebû Hanife'ye çok büyük hürmet ettiği için, ilimde büyük bereketlere nail oldu.

Ebû Yûsuf’un Asrında Müslümanların Memleketlerinin Arasında Kûfe'nin Önemi ve İlim Merkezi Oluşu

Ömer b. Hattâb (ra), Irak fetholunduktan sonra Kûfe'yi 17/638 senesinde kurdu. Hz. Ömer Kûfe'ye çok ehemmiyet verirdi. Buraya kabilelerin en fasih konuşanlarını yerleştirdi. Kûfe'ye sahâbe-i kirâmın en büyüklerini gönderdi. ‘İbn Ummi Abd’ olarak bilinen Abdullah b. Mes’ûd (ra)'u, Kûfeli'lere Kur'ân'ı öğretmek ve dinde tefakkuh etmeleri için gönderdi.’ Hz. Ömer Kûfelilere: ‘Hakikaten Abdullah'ı göndermekle, sizi nefsime tercih etmiş oldum’ demiştir. Bu söz, Abdullah b. Mes’ûd 'un ilimde büyük bir konumda olduğunu gösterir. Öyle ki Halife, başkentte ondan mustağni kalamıyordu. Hz. Peygamber (sav): ‘Kim indirildiği şekliyle Kur'ân'ı Kerim'i okumak isterse, İbn Ummi Abd'in kıraati üzere okusun’ buyurdu. Yine Hz. Peygamber: ‘Hakikaten ben, İbn Ummi Abd'in razı olduğu şeyden ümmetim için de razı oldum’ demiştir. Hz. Ömer onun hakkında: ‘İlimle dolu bir kap’ demiştir. Sünnet kitaplarında onun ilminin genişliği, yüksek menkibeleri cidden çoktur.

Bu yüce sahâbi, Hz. Ömer'in gönderdiği zamandan vefât ettiği Hz. Osman'ın hilâfetinin sonlarına kadar Kûfeli'lere fıkıh öğretti. Kûfe'de cidden çok kurrâ ve fakih yetiştirdi. Hatta Hz. Ali, Kûfe'nin fakihlerinin çokluğunu görünce o kadar çok hayret etti ki, İbn Mes’ûd 'a: ‘Bu şehri ilim ve fıkıh ile doldurmuşsun’ dedi. Öyle ki onun talebeleri ve talebelerinin talebeleri dört bini buldu. Onlar bu şehrin kandilleridir.’

Hz. Ali (ra) ve diğer büyük sahâbiler Kûfe'ye intikal ettikten sonra oranın ahalisinin tefakkuhuna/dinde derinleşmelerine daha çok ehemmiyet gösterdiler. Öyle oldu ki Kûfe'nin, fakihlerin, muhaddislerin, Kur'ân ilimleriyle uğraşanların, Arabça ile meşgul olanların çokluğu ile diğer İslâm şehirleri arasında misli yoktu. Arap kabilelerinin en fasih konuşanları Kûfe'ye yerleştirilmişti. Eğer husûsi bir şekilde Kûfe'ye yerleşen büyük sahâbelerin Ali b. Ebi Tâlib (ra) ve Abdullah b. Mes’ûd (ra)'nun ashâbının tercümeleri eğer tedvin olunsaydı, elbette çok büyük bir kitap olurdu. el-İcli (ö. 261/875), Irak'ın diğer şehirleri hariç olmak üzere sadece Kûfe'ye yerleşen sahâbilerin adedini bin beş yüze ulaştırır.’

Tâbiinin büyük âlimlerinden Mesrûk b. el-Ecda (ö. 64/683) şöyle demiştir: ‘Muhammed (sav)'in ashabının ilimlerinin altı kişide nihâyet bulduğunu gördüm. Ali, Abdullah b. Mes’ûd, Abdullah b. Ömer, Zeyd b. Sâbit, Ebud-Derdâ ve Ubeyy b. Ka'b. Sonra bu altısının ilminin şu ikisinde nihâyet bulduğunu gördüm: Ali ve Abdullah b. Mes’ûd (ra).

İbn Cerir et-Taberi (ö. 310/923) şöyle der: ‘Üstadının fıkıhtaki mezheb ve fetvâsını yazan, Abdullah b. Mes’ûd’dan başka ashâbtan hiçbir kimsenin bilinen ashâbı yoktur. O, kendi mezheb ve kavlini Hz. Ömer'in kavlinden dolayı terk ederdi.

O, hiçbir kavlinde Hz. Ömer'e neredeyse muhâlefet etmezdi. Kendi görüşünden Hz. Ömer'in kavline rucû ederdi.’

İmâm Ebû Hanife'nin Fıkıh Kurulu

Burada reisliğini Ebû Hanife'nin yaptığı kırk âlimden meydana gelen bir ‘el-Mecmau’l-Fıkhî/Fıkıh kurulu’ vardı. Delillerle iyice araştırdıktan sonra, meselelerin tahkik ve tedvini yapılırdı. Bu yönü ile Kûfe, diğer şehirlerden ayrılmış ve seçilmiştir. İbn Ebi'l-Avvâm şöyle rivâyet eder: Bana Tahâvi tahdis etti. O, İbn Ebi Sevr'e yazmış. Dedi ki: Bana Nuh Ebû Sufyân haber verdi. Muğire b. Hamza bana dedi ki: ‘Ebû Hanife ile beraber kitap tedvin eden ashâbının en büyükleri kırk kişidir.’

Esed b. el-Furât (ö. 213/828) şöyle rivâyet etmiştir: Esed b. Amr’ bana şöyle söyledi: ‘Ebû Hanife'nin yanında onun ashâbı bir meselenin cevabından ihtilâf ederdi. Birisi bir cevap ile diğeri de başka bir cevap ile gelirdi. Sonra meseleyi Ebû Hanife'ye kaldırırlar ve meseleyi ona sorarlardı. O da çok süratli bir şekilde cevabını verirdi. Onlar bir meselenin üzerinde üç gün dururlardı. En son da o meselenin cevabını divana yazarlardı’ Saymeri (ö. 387/996), İshâk b. İbrâhim'e isnâd ederek şöyle der: ‘Ebû Hanife'nin ashâbı kendisiyle beraber meseleye derinlemesine dalarlardı. Eğer Âfiye b. Yezid’ (ö. 160/777) mecliste hazır olmazsa Ebû Hanife ‘Âfiye hazır oluncaya kadar meseleyi müzakereye çıkarmayın derdi. Âfiye mecliste hazır olur ve diğerlerine muvâfakat ederse Ebû Hanife ‘Tespit edip yazınız’ derdi. Eğer Âfiye diğerlerine muvâfakat etmezse Ebû Hanife ‘Meseleyi yazmayınız' derdi.’ 

[İmâm Kevserî ‘Hanefi Fıkhının Esasları’ olarak Türkçeye tercüme edilen, İmâm Zeylai'nin ‘Nasbu'r-Râye’ kitabına yazdığı mukaddimede şöyle der: ‘Ebû Hanife mezhebinin en bariz özelliği, istişareyi esas alan bir mezheb oluşudur. Onu bir topluluk diğer bir topluluktan, sahâbilere kadar ulaşan bir yolla almışlardır. Diğer mezhebler ise, imâmlarının görüşlerinden ibarettir.’]

Ebû Hanife'nin Ashâbına Fıkıh Öğretme Metodu

Ebû Hanife, ashâbı ile bir meseleyi karşılıklı müzakere ederken, mesele hakkında bir ihtimal zikreder ve o ihtimali her yönden kuvvetlendirip teyid ederdi. Daha sonra da ashâbına bu meseleye muârız yanlarında bir delil olup olmadığını sorardı. Onların hepsinin o meselede teslim olduklarını gördüğü zaman, kendisi o meseleyi nakzedecek/ çürütecek başka bir cevap söylerdi. Öyle ki işitenler ikinci cevaba ikna olurlardı. Sonra onlara yeni bir görüşlerinin olup olmadığını sorar, olmadığını görünce de üçüncü bir cevap tasvir eder/tasarlar öyle ki herkes bu üçüncü görüşe meyleder. İşin en sonunda da açık ve net delillerle cevaplardan birisinin doğru olduğuna hükmederdi.

Fıkıh öğretmekte bu metot Ebû Hanife ve ashâbının işidir. Onlar bu usûlle diğer müctehidlerden seçilmişlerdir. Bütün bunların şerhini en geniş bir şekilde Te'nibu'l-Hatib (s. 140)'da’ buradakinden daha geniş bir şekilde bulabilirsin.

İşte Ebû Yûsuf, fıkıh tahsili için Ebû Hanife gibi yüce zâtların riyâsetinde Kûfe gibi mümtâz bir çevrede yetişti. Onun için de aklı ve zihni parladı, anlayışının ufku genişledi, Allah vergisi olan yeteneği meyve verdi, Allahu Teâlâ'nın yardımı ile meyveleri ortaya çıktı.

Halife Hârûn er-Reşid'in Ebû Yûsuf’u Medhetmesi

Muvaffak el-Mekki yine senediyle Yahyâ b. Âdem'den rivâyet ediyor. Halife Hârûn er-Reşide -O, âlim ve fakih idi Sen Ebû Yûsuf'u kadrinin üstünde bir mevkiye çıkardın. O hangi sebepten dolayı sizden bu nimetlere nâil oldu?’ dediler. Hârûn er-Reşid dedi ki: ‘Onu bildiğim ve tecrübe ettiğim için böyle yaptım. Vallâhi onu ilimden hangi konuda imtihan ettiysem, onu o konuda kâmil olarak buldum. Bizimle beraber hadis tahsili için giderdi. Biz yazardık o yazmazdı. Hadis meclisinden kalktığımız zaman ashâb-ı hadis onun etrafına toplanırlar ve onun ezberinden kitaplarını tashih ederlerdi. Fıkıhta (kendi tabakasından) hiçbir kimse onun ulaştığı dereceye ulaşmamıştır. İnsanların en şereflileri onun yanında küçüktür. Onun yanına gelenler, insanların en fakihleridir. İnsanların yanına oturduğu zaman yanında ne kitap ne de başka bir şey bulunurdu. İşlerimizin çokluğundan geceleri ders verir ve: ‘Ne istersiniz?’ derdi. Onlar da: ‘Şu bâbtan/ konudan şunu şunu isteriz’ derler. O da onlara öyle açık ve net cevaplar verirdi ki, zamanındaki âlimler onları cevaplamaktan âciz kalırlardı. Bütün bunlarla beraber o, mezhebinde istikâmet sahibi ve dinini koruyan birisidir. Getirin bakalım onun gibisini?’ Mü'minlerin emiri Hârûn er-Reşid'in Ebû Yûsuf’u yukarıdaki vasıflarla vasıflamasından ibret al! Her şeyi en güzel şekilde anlatmış ve cem etmiş.’

Ebû Yûsuf'un Usûl ve Furû'da Derinleştikten Sonra İctihâddaki Mevkii

İctihâd Nedir?

İctihâd; feri hükümleri delillerinden istinbât etmek için müctehidin bütün gayretiyle çalışması demektir.

İctihâdın mutlak şartı; şer'i ve lügat, tek tek ve terkip yönüyle doğuştan gelen bir yetenekle veya öğrenerek, ‘Kitap’ ilmini mânâlarıyla, ‘Sünnet’ ilmini metin ve sened yönüyle, ‘İcmâ’nın vâki olduğu yerleri, şer'i ‘Kıyas’ın çeşitlerini ve bunlar gibi diğer şeyleri bilmektir. Bütün bunlar geniş bir şekilde ‘Usûl-u Fıkh’ kitaplarında izâh olunmuşlardır.

Ebû Yûsuf, Mutlak Müctehid'dir

Ebû Yûsuf, Kûfe'de İmâm Ebû Hanife'nin başkanlığında teşekkül eden ‘el-Mecmau'l-Fıkhî’nin (Fıkıh meclisinin) tahkiki, delillerin incelenmesi, cevapların tedvininde Ebû Hanife vefât edinceye kadar yirmi dokuz sene en verimli ve bol bir şekilde onun derslerine iştirak etmiştir. Bazı kısa aralıklarla Ebû Hanife'nin meclisinden ayrılmış olup on yedi sene kesintisiz olarak Ebû Hanife'nin derslerine devam etmiştir.

Hârikulâde hâfızası, mufrit zekâsı, bütün ilimlere olan vukûfiyetiyle Ebû Yûsuf gibi birisi, bu özellikleriyle böyle bir meclise devam ederse, elbette bu özellikleri meyve verecek, ictihâdda şanı yükselecek ve mutlak ictihâd derecesine çıkacaktır. İlminin oluşmasında üstadına karşı minnettarlıkla ve Ebû Hanife'ye intisabını muhâfaza etmekle bu dereceye ulaşmıştır. Nitekim Ebû Hanife buna şâhidlik de etmiş ve şöyle demiştir: ‘Ebû Yûsuf, (kendi tabakasında) yeryüzünün en âlimidir’. Bu rivâyet Târihu Bağdâd'da Esed b. Furât'a ulaşan bir senedle Tahâvi'dendir. 

Ebû Yûsuf'un Eserleri

İlim ehlinin kitaplarında zikredildiğine göre İmâm Ebû Yûsuf'un te'lif ettiği birçok kitap vardır. Lâkin te'lif ettiği eserlerin çokluğuna bakılırsa bize kadar ulaşanlar azdır. (el-Âsâr) Bize ulaşan kitaplarından birisi ‘el-Âsâr’dır.

Bu kitap, ekserisini Ebû Hanife'den rivâyet ettiği fıkhın delilleri hakkındadır. Kitaplarda nakledildiğine göre Ebû Yûsuf, Ebû Hanife'nin Müsned'ini de rivâyet etmiştir. Lâkin biz ona muttali olamadık.

Ebû Yûsuf'un bize ulaşan kitaplarından bazıları şunlardır: ‘İhtilâfu İbn Ebi Leylâ ve Ebi Hanife’ , ‘er-Redd alâ Siyeri'l-Evzât’ ve ‘el-Harâc.’

el-Harâc

‘el-Harâc’ kitabı, Halife Hârûn er-Reşid'in talebi üzerine yazılmış; malların hükümleri hakkında bir risâledir. Hakkı gözeten herkes için bu kitabın mukaddimesi delâlet eder ki; kendi tabakasında böyle bir kitap te'lif olunmamıştır. Hatta ‘Bu kitabın misli yazılmamıştır’ dersek, aşırıya gitmiş olmayız. Kim bu kitaba ve bu konuda yazılmış diğer kitaplara muttali olursa bunu itiraf eder. ‘el-Harâc’ın öyle şerhleri vardır ki, kitabın güzellikleri, hazineleri ve gizlilikleri ortaya çıkıyor.

el-Mehâric vel-Hiyel

Dâru'l-Kutubi'l-Misriyye ve İstanbul'da Şehid Ali Paşa Kütüphanesinde Ebû Yûsuf'a nispet edilen ‘el-Mehâric ve'l-Hiyel’ konusunda yazılmış bir kitap vardır. Alman Müsteşriki Joseph Schacht bu kitabı Muhammed b. el-Hasan ismiyle yayınlamıştır.

Muhammed b. İshâk en-Nedim (ö. 385/995) şöyle der: ‘Usûl ve Emali hakkında Ebû Yûsuf'un kitapları vardır: Kitâbu’s-Salât Kitâbu'z-Zekdât, Kitâbu’s-Siyâm, Kitâbu'l Feraiz, Kitâbu'l-Buyû; Kitâbu'l-Hudûd, Kitâbu'l-Vekâde, Kitâbu'l-Vesâyâ, Kitâbu’s-Sayd ve'z-Zebâih, Kitâbu'l-Gasb ve Kitâbu'l-İstibrâ. Kadı Bişr el-Velid'in rivâyet etmiş olduğu 36 kitabı ihtivâ eden ve fer'i kısımlara ayırdığı, Ebû Yusuf'un ‘İmlâ’sı vardır. ‘Kitâbu İhtilâfi Ulemâi'l-Emsâr’ ‘Kitâbu'r-Redd alâ Mâlik b. Enes, Hârûn er-Reşid'e yazdığı ‘el-Harâc’ kitabı, Yahya b. Hâlid için te'lif ettiği ve kırk kitabı ihtivda eden ve içinde insanların ihtilafı ve delil alınan reylerin olduğu ‘Kitâbu'l-Cevâmi.’  

Talha b. Muhammed b. Ca'fer eş-Şehid: ‘Ebû Yusuf'un durumu meşhûr, fazileti açıktır. O, Ebû Hanife'nin dostu, zamanının en fakih zâtıdır Kendi zamanında onu hiç kimse geçememiştir. O, ilimde, hüküm vermede, rivâyet ve kadr-u kıymette son noktada idi. Ebû Hanife'nin mezhebi üzerine ilk defa usûl kitabını vaz' eden odur. Meseleleri yazdı ve onları yaydı. Ebû Hanife'nin ilmini uzak beldelere kadar yaydı’

Hanefi Mezhebi Üzerine İlk Defa Usûl Kitabı Yazan Ebû Yûsuf'dur

Ebû Yûsuf'un Hanefi mezhebi üzerine ilk defa usûl kitabı yazması, Şâfii'nin kendi mezhebi üzerine ilk defa usûl kitabı yazmasına munâfi/zıt değildir. Aksine Şâfii'nin yaptığı, kendisinden önceki usûl meselelerini kitaplarında munâkaşa etmekten ibarettir. Onun ilk usûl kitabı yazdığı iddiası, sadece kendi mezhebine nazarandır.

Bu açığa çıktıktan sonra bazılarının, ‘Ebû Hanife'nin mezhebi üzerine usûl-u fıkıh kitabı vaz etti’ sözünü başka mânâya hamletmeye çalışması zulümdür. Eğer illaki bu sözü reddetmek gerekirse söyleyen kimseyi Mu'tezile'ye nispet etmeye izin verilsin. Allah'tan afiyet isteriz.

Bazı kitapların cildlerinin çok olması kaybolmalarına sebep olur. Kâtib Çelebi ‘Keşfu'z-Zunûn’da şöyle der: ‘Ebû Yûsuf'un 'el-Emâli' kitabı 300 cilddir.’ Eğer her bir cild bir hadis cüzünden ibaret olmuş olsa bile, elbette asrına göre çok büyük bir kitap sayılırdı.

Yukarıda zikri geçen el-Kurtubi şöyle der: ‘Ebû Yûsuf’un geniş ve büyük kitaplar te'lif etmiş olması onun menâkibi cümlesindendir. el-İmlâ, el-Emâli, Bişr b. el-Velid'e imlâ ettirdiği Edebul-Kâdî, el-Menâsik ve başka kitaplar bu cümledendir. Vâiz Şeyh Yahyâ el-Gazzi bana, Mescid-i Haram'da Hicr-i İsmâil'in yanında Ka'be-i Muşerrefe'nin oluğuna dönmüş olduğumuz hâlde 908/1502 senesinde şöyle hikâye etti: O, Ebû Yusuf'a ait 300 cildlik el-Emâli kitabını Şam arazisindeki Gazze'de özel bir kütüphaneye vakfetmiş’  

Bu büyük kitap hakkında şu anda hiçbir bilgi yok. Herhâlde Hicri 10. asırda cereyan eden ve Mısır Çerkez devletinin ortadan kalktığı şiddetli muharebede (Osmanlı-Memlük muharebesinde) zayi olmuştur.

Moğollar ve Cengiz ailesi Müslüman olmadan önce, doğu Müslüman memleketlerindeki birçok büyük kitapları yok etmişlerdir. Allah haleflerine, selefin bu yok olan mirasının yerini tutmalarını nasip eylesin! Eğer biz selefin yazdığı diğer kitapları iyi tutar, hidâyetiyle hidâyetlenirsek kalan kitaplar bize yeter. Allah hidâyetini istedikleri kimseler için el-Hâdi'dir.

Ebû Yûsuf: Din hakkında husûmet, cidal ve tartışmayı bırakınız!

Esed b, el-Furât, Ebû Yûsuf'tan şöyle rivayet eder: ‘Din hakkında husûmet, cidâl ve tartışmayı bırakınız. Çünkü din açık ve kesindir. Muhakkak ki Allah (azze ve celle) farzları farz kılmış, yolunu göstermiş, sınırları belirlemiş, helâli helâl, haramı da haram kılmış ve ‘Bugün size dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve size din olarak İslâm'ı seçip-beğendim.’ buyurmuştur. Kur'ân'ın helâl kıldığını helâl, haram kıldığını haram kılınız. Muhkem âyetleriyle amel ediniz, muteşâbih âyetlerine iman ediniz. Kur'ân'daki misâl âyetlerinden ibret alınız. Eğer dinde husûmet Allah'ın yanında takvâ olsaydı, elbette Allah'ın Rasûlü (sav) ve ondan sonra da ashâbı husûmette daha ileri giderlerdi. Onlar dinde husûmet ettiler mi? Münâkaşa yaptılar mı? Onlar fıkıhta yarıştılar ve fıkıh hakkında konuştular. Onlar; farzlar, namaz, hac, talâk, helâl ve haramda bazı meselelerde ihtilâf ettiler ama hiçbir zaman dinde husûmet etmediler ve din hakkında münâkaşa etmediler. O zaman sizler Allah'tan sakınınız ve Allah'a itaat ile yetininiz. Sünnetin devam ettiği yola yapışınız ve devam ediniz, ondaki kardeşlik size yeter. Bidat ehlinin çıkarmış olduğu din hakkında tartışma, mücadele ve münâkaşayı bırakınız. Çünkü yapışan insan için sünnete sarılmak, Allah'ın izniyle koruma altına girmektir. Kim Rasûlullah'ın sünnetini yol olarak tutarsa hata ve zellelerden oluşan sünnetin aksini daha iyi bilmiştir. Çünkü Allah (azze ve celle) Kur'ân-ı Kerim'inde “Âyetlerimiz hakkında alay yollu söz edenleri gördüğün vakit, hemen onlardan yüz çevir. Ta ki, başka bir söze dalsınlar” âyetini indirmiştir. Eğer bu konuda cidâl ve hüccetler indirmeyi dileseydi, indirebilirdi, lâkin bundan sakındırdı ve nehyetti. Ve şöyle buyurdu: “Onlarla beraber oturma, ta ki başka bir söze dalsınlar. Eğer onlar seninle mücadele ve münâkaşa ederse sen de ki: Ben ve bana tâbi olanlar Allah'a teslim olduk ve yüzümüzü ona döndürdük.” Allahu Teâlâ, sen de onlarla tartış ve mücadele et, buyurmamıştır.’

Sahâbeye Dil Uzatanın Durumu

Bir adam ona: ‘Ey Ebû Yûsuf, diyorlar ki sen, Rasûlullah'ın ashâbına sövenlerin şâhidliklerini, te'vil ederek kabul ediyormuşsun?’ dedi. Ebû Yûsuf şöyle dedi: ‘Sana yazıklar olsun! Ben böyle bir adamı tövbe edinceye kadar hapsederim ve döverim’ İbn Ebi'l-Avvâm bütün bu rivâyetleri kitabında isnâdlarıyla zikretmiştir.

Ehl-i Hadis'in Ehl-i Re'y'e Karşı Taassubu

İbn Ebi'l-Avvâm, Tahâvi'den, o, Abde b. Suleymân'dan, o İbrâhim b. el-Cerrâh'tan şöyle rivâyet etmiştir:

“Basra'ya gitmek istediğim zaman Ebû Yûsuf'a; ‘Orda kimin derslerine devam edeyim?’ dedim. Bana ‘Hammâd b. Zeyd'in derslerine devam et’ dedi. O böyle deyince Hammâd'ın kadri gözümde büyüdü. Basra'ya varınca Hamrmâd'ın derslerine gidip gelmeye başladım. Vallâhi, ne zaman ki Ebû Yûsuf'un adı derste geçtiyse, Hammâd her defasında Ebû Yûsuf'u kötüledi. Bir gün Hammâd'ın yanındayken, ona bir kadın geldi ve kendisine bir şart yazmasını istedi. Cevabını vermek Hammâd'a zor geldi. Ashâb-ı hadise bu mesele ile meşgul olmak ağır geldi. Bu iş Hammâd'ın kalbinde büyüyünce ona: ‘Ey Ebû İsmâil! Kadına söyle, sahifeyi bana versin, ben yazıvereyim’ dedim. O da öyle yaptı. Yazmam için hadis rivâyet etmeyi bıraktı. ‘Buna gerek yok, sen hadis rivâyet etmeye devam et’ dedim, o da devam etti. Yazmayı bitirince sahifeyi Hammâd'a uzattım. O da aldı, okudu ve çok beğendi. Hayret ederek bana ‘Bunu kimden öğreniyorsunuz?’ dedi. Ben de dedim ki: ‘Derste her ismi geçtiği zaman kötülediğiniz kişiden. Ben onun yanından ayrıldığım zaman bana, sadece senin derslerine devam etmemi vasiyet etti.’ Hammâd. ‘O kim?’ dedi. Ben, ‘Ebû Yûsuf’ deyince utandı ve bundan sonra Ebû Yûsuf’'un ismini sadece hayırla yâd etmeye başladı.

Bu rivâyette ibretler var: Ebû Yûsuf'un Ehl-i rivâyete insafı; kendi üstadı düşmanca karalandığı hâlde bir fırsatını kollayıp hikmetle muhatabın cevabını veren İbnu'l-Cerrâh'ın göğsünün genişliği; râvilerin ashâbımız hakkında bağışlanmaz bir şeklide dil uzatmaları...”

Ebû Yûsuf'tan Bazı Tesirli Sözler

Kurtubi şöyle rivâyet etti: İmâm Şa'bi ‘Kifâye’ kitabında şöyle hikâye eder. İmâm Ebû Yûsuf vefât zamanı yaklaştığı zaman şöyle münâcât etti:

“Allahım! Sen biliyorsun ki, ben meydana gelen bütün hâdiselerde önce senin kitabına baktım. Eğer kitabında bir çıkış yolu bulamadıysam, Rasûlü'nün (sav) Sünnetine baktım. Rasûlü'nün sünnetinde de bir çıkış yolu bulamadıysam sahâbenin kavillerine/fetvâlarına baktım. Sahâbenin kavlinde de bir çıkış yolu bulamadıysam Ebû Hanife'yi benim ve senin aranda bir köprü kıldım. Allahım! Sen biliyorsun ki, zayıf ve kuvvetli iki kişi davalık olduysa ben onların arasını aynı seviyeye getirdim ve kalbim kuvvetli olan tarafa meyletmedi. Allahım! Eğer sen böyle olduğunu biliyorsan, beni mağfiret et.”

Ebû Yûsuf: İlmi Allah İçin Öğreniniz!

Ebû Yûsuf yine şöyle demiştir: ‘Ey kavmim! İlimlerinizle Allah'ı isteyiniz. Tevâzukâr olmayı niyet ettiğim bir meclise geldiğim zaman, oradan ancak oradakilerin en üstünü olarak kalkmışımdır. Büyüklenmeyi kastettiğim bir meclise geldiğim zaman da oradan ancak oradakilerin en düşük ve alçağı olarak çıkmışımdır. O hâlde ey kavmim! Allah'ın ilmini isteyiniz’ Bu rivâyet el-Hârisi'nin senediyledir.

Ebû Yûsuf: Nimetlerin Başı Üçtür

Ahmed b. Hanbel, Ebû Yûsuf'tan şöyle rivâyet eder: ‘Arsızlıktan korkmayan ile sohbet etmek, kıyâmet günü utanma sebebi olacaktır. Nimetlerin başı üçtür: Birincisi İslâm nimetidir, nimetler ancak onunla tamam olur. İkincisi sıhhattir, afiyet ancak onunla güzel olur. Üçüncüsü zenginliktir, yaşamak ancak onunla tamam olur.’

Ali b. el-Ca'd, Ebû Yûsuf'tan şöyle rivâyet eder: ‘İlim öyle bir şeydir ki sen ona kendini tamamen vermezsen o sana tamamını vermez. Sen kendini ilme tamamen verirsen, bir kısmını verecek diye korku içinde ol’

İlimde Olgunlaştığını Zanneden Ebû Yûsuf'un, İmâm Ebû Hanife'nin Meclisinden Bir Müddet Ayrılması

Zeyn b. Nuceym (ö. 970/1563) ‘el-Eşbâh ve'n-Nezâir’ kitabının ‘Fennu'l-Hikâyât’ kısmında şöyle der:

“Ebû Yûsuf, Ebû Hanife'nin haberi olmadan tedris için ayrı bir meclis kurdu. Ebû Hanife bir adam göndererek ona beş mesele sordu. Bu rivâyetin benzeri Saymeri, Hatib ve başkalarının eserlerinde vardır.

Birincisi: ‘Kassâr (elbise beyazlatıcı) elbiseyi gasp ediyor, (sonra da) onu beyazlatmış olarak sahibine veriyor. Kassâr ücreti hak eder mi etmez mi?’

Ebû Yûsuf: ‘Hak eder’ dedi. Soruyu soran Ebû Yûsuf'a: ‘Hata ettin’ dedi. Ebû Yûsuf: ‘Hak etmez’ dedi. Soruyu soran: ‘Hata ettin’ dedi. Soruyu soran Ebû Yûsuf'a: ‘Eğer elbisenin beyazlatılması gasp etmesinden önce ise ücreti hak eder sonra ise etmez’ diye cevap verdi.

İkincisi: Namaza farzla mı girilir, sünnet ile mi girilir?

Ebû Yûsuf: ‘Farzla’ dedi. Soruyu soran: ‘Hata ettin’ dedi. Ebû Yûsuf: ‘Sünnetle’ dedi. Soruyu soran: ‘Hata ettin’ dedi. Bunun üzerine Ebû Yûsuf şaşırdı. Soruyu soran adam: ‘İkisiyle beraber girer çünkü iftitâh tekbiri farzdır, elleri kaldırmak ise sünnettir’ dedi.

Üçüncüsü: ‘Ateşin üzerinde kaynamakta olan bir et var, et suyunun içinde olduğu kazana bir kuş düşse o et yenir mi, yenmez mi?

Ebû Yûsuf: ‘E£ yenilir’ dedi. Soruyu soran ‘Hata ettin dedi. Ebû Yûsuf: ‘Yenilmez’ dedi. Soruyu soran ‘Hata ettin’ dedi. Sonra soruyu soran adam: ‘Eğer kuş düşmeden evvel et pişmiş ise, et üç defa yıkanır ve yenilir. Etin suyu dökülür, et atılmaz’ diye cevap verdi.’

Dördüncüsü: ‘Müslüman ile evli olan zimmiye bir kadın hamile olarak öldüğü zaman hangi kabristanlığa gömülür?’

Ebû Yûsuf: ‘Müslümanların kabristanlığına’ dedi. Soruyu soran ‘Hata ettin’ dedi. Ebû Yûsuf ‘Zimmilerin kabristanlığına’ dedi. Soruyu soran ‘Hata ettin’ dedi. Ebû Yûsuf buna şaşırdı. Soruyu soran: ‘Yahudilerin kabristanlığına gömülür, lâkin karnındaki çocuğun yüzü kıbleye doğru dönmüş olması için zimmi kadının yüzü kıbleden ters tarafa döndürülür. Çünkü annesinin karnında iken çocuğun yüzü, annesinin sırtına doğrudur’ diye cevap verdi.

Beşincisi: ‘Bir adamın ummu veled olan câriyesi, efendisinin izni olmadan evlense ve de efendisi ölse, efendisinden iddet beklemesi vâcib midir?’

Ebû Yûsuf: ‘Vâcibtir’ dedi. Soruyu soran ‘Hata ettin’ dedi. ‘Vâcib değildir’ dedi. Soruyu soran ‘Hata ettin’ dedi. Soruyu soran ‘Eğer evlendiği kocası, ummu veled ile (cinsi yönden) beraber olmuşsa vâcib olmaz, beraber olmamışsa vâcib olur’ diye cevap verdi. Bu cevaplar üzerine Ebû Yûsuf kusurunu bildi ve Ebû Hanife'ye döndü.

Ebû Hanife ona dedi ki: ‘Ham (koruk) olmadan, yetişemezsin,’

Ebû Hanife'nin Talebelerine Fıkıh Öğretme Usûlü

İbn Ebi'l-Avvâm, İbrâhim b. Ahmed b. Sehi'den, o el-Kâsım b. Gassân'dan, o babasından, o Ebû Suleymân el-Cüzcâni'den, o Muhammed b. el-Hasan'dan şöyle rivâyet etmiştir:

Ebû Hanife Bağdâd'a götürüldüğü zaman, ashâbının tamamı bir araya toplandılar. İçlerinde Ebû Yûsuf, Zufer, Esed b. Amr ve ashâbından en eski olanlarından en ileri gelenler vardı. Bir mesele belirlediler ve o meseleyi hüccetlerle teyid ettiler ve meseleyi kuvvetlendirmede de çok titiz davranarak: ‘Ebû Hanife döndüğünde ilk olarak bu meseleyi soralım’ dediler.

Ebû Hanife döndüğü zaman en önce hazırlamış oldukları bu meseleyi sordular. Ebû Hanife de onların yanında olan cevaptan başka bir cevap verince, halkanın değişik yerlerinden yüksek sesle: ‘Ey Ebû Hanife! Gurbet seni değiştirmiş’ dediler. Ebû Hanife ‘Sakin olun, sakin olun! Ne diyorsunuz?’ dedi. Onlar; ‘Kavil/fetvâ bu şekilde değildir’ dediler. Ebû Hanife: ‘Hüccetle mi, hüccetsiz mi? dedi. Onlar: ‘Aksine hüccetle’ dediler. Ebû Hanife: ‘Hüccetinizi getirin’ dedi ve onlarla munâzara etti ve hüccetlerle onlara galip geldi ve onları kendi kavline/görüşüne döndürdü. Hatanın kendilerinde olduğunu anladılar. Ebû Hanife ‘Şimdi anladınız mı?’ dedi. Onlar ‘Evet’ dediler.

Sonra Ebû Hanife: ‘Sizin kavlinizin doğru benimkininse hata olduğunu iddia eden birisine ne dersiniz?’ diye sordu. Onlar: ‘Öyle olamaz çünkü bu kavil sahih oldu’ dediler. Bunun üzerine Ebû Hanife onlarla munâzara etti ve onları bu görüşlerinden döndürdü. Bu defa Onlar: ‘Ey Ebû Hanife! Bize zulmettin, meğer doğru olan bizim görüşümüzmüş’ dediler.

Ebû Hanife: ‘Birinci ve ikinci kavlin hatalı, doğru olanın ise üçüncü bir kavil olduğunu iddia eden bir kimse için ne dersiniz?’ dedi. Onlar ‘Bu olamaz’ dediler. Ebû Hanife: ‘Dinleyiniz’ dedi ve üçüncü bir kavil seçti. Onlarla munâzara ederek, son kavlin doğru olduğuna onları ikna etti. Onlar: ‘Ey Ebû Hanife! Öğrendik’ dediler.

Ebû Hanife dedi ki: ‘Doğru olan, şu şu illetten dolayı cevap verdiğim birinci görüştür. Bu mesele, bu üç görüşün dışına çıkmaz. Bunların her birinin fıkıhta ve mezhebde yeri vardır. Doğru olan budur, bunu alın ve diğerlerini atın’

İşte Ebû Hanife'nin ashâbını fıkha alıştırması ve eğitmesi, fıkhın derecesini öğretmesi böyleydi. Bu gibisi, meselelerde ihtimalleri çokça zikrederek olur. Bazen ashâbından diğerinin yanında tercih olunmayan görüş başkasının yanında tercih olunabilir. O zaman tercih olunan görüş, diğer ihtimallere galip olmuş olur. İhtilaflı meselelerin çoğu imam Ebu hanife'nin ashabına hatırlattı meselelerdendir.

Mehmed Zahid Aydar
Mîsak Dergisi
Sayı : 396 / Kasım 2023